Đi Vào Nghiên Cứu Khoa Học (Tái Bản 2025)

Đi Sâu Vào Thế Giới Nghiên Cứu Khoa Học

Trong bối cảnh công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ như hiện nay, nhận thức về vai trò nền tảng của khoa học đối với sự phát triển xã hội và tầm quan trọng của nghiên cứu khoa học đã trở nên phổ biến, ngay cả đối với học sinh phổ thông. Tuy nhiên, việc định nghĩa chính xác “nghiên cứu khoa học” là gì, những tiêu chí đánh giá một nghiên cứu khoa học hiệu quả ra sao, hay bản chất của “văn hóa khoa học” thực sự là gì, vẫn còn là những câu hỏi chưa có lời giải đáp thỏa đáng, ngay cả với nhiều người có học vị cao trong giới học thuật.

Không chỉ những vấn đề mang tính lý thuyết, mà ngay cả những câu hỏi thực tế như cách viết một bài báo khoa học chuẩn mực, quy tắc trích dẫn tài liệu chính xác, lý do cần thiết phải công bố rộng rãi công trình nghiên cứu, hay khái niệm về đạo văn và “đạo số liệu” cũng thường gặp khó khăn trong việc tìm kiếm câu trả lời rõ ràng và chính xác.

Điều đáng lo ngại là, thực tế đang chứng kiến những hiện tượng tiêu cực trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, từ việc đạo văn, thực hiện các nghiên cứu thiếu tính khoa học, phương pháp luận cẩu thả, đến việc một số cơ quan quản lý ban hành các quy định hành chính mang danh “cơ sở khoa học” nhưng lại thiếu tính khoa học thực tế.

Nguyên nhân chính của tình trạng này có thể bắt nguồn từ việc văn hóa khoa học ở Việt Nam chưa phát triển tương xứng với các quốc gia tiên tiến. Điều này một phần do sự thiếu hụt các chương trình đào tạo, sách báo, tài liệu hướng dẫn chuyên sâu về bản chất và phương pháp tiến hành nghiên cứu khoa học. Do đó, để nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học và tăng cường vị thế của khoa học Việt Nam trên trường quốc tế, việc nâng cao nhận thức về ý nghĩa của nghiên cứu khoa học và mở rộng kiến thức về phương pháp nghiên cứu khoa học là vô cùng cần thiết.

Với mong muốn đóng góp vào sự phát triển này, Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn, hiện đang công tác tại Viện nghiên cứu Y khoa Garvan - Úc, đã dành nhiều năm qua để viết các bài đăng trên các tờ báo trong nước như: Thời báo Kinh tế Sài Gòn, Tuổi Trẻ, Tia Sáng, Thanh Niên, VietNam Net… chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm tích lũy được trong quá trình nghiên cứu khoa học.

Cuốn sách này là tập hợp những bài viết xoay quanh hai chủ đề chính: nghiên cứu khoa học và công bố kết quả nghiên cứu khoa học. Trong phần đầu, tác giả tập trung làm rõ các khái niệm cơ bản như “hoạt động nghiên cứu khoa học”, “cơ sở khoa học”, cách xác định đề tài nghiên cứu, các vấn đề về đạo đức khoa học và văn hóa khoa học. Về mặt công bố kết quả nghiên cứu khoa học, tác giả chủ yếu tập trung vào hình thức bài báo khoa học đăng trên các tạp chí quốc tế. Do giới hạn về khuôn khổ bài viết trên báo chí, tác giả thường trình bày các vấn đề một cách tổng quan và cơ bản. Đồng thời, với kinh nghiệm trong lĩnh vực y sinh học, tác giả thường sử dụng các nghiên cứu trong ngành này để minh họa. Tuy nhiên, những yêu cầu cơ bản và nội dung thiết yếu trong nghiên cứu khoa học nói chung và cách thức công bố kết quả nghiên cứu khoa học đều được trình bày một cách rõ ràng, hệ thống, tuân thủ các chuẩn mực quốc tế, với văn phong sáng sủa, dễ hiểu, lập luận chặt chẽ và dẫn liệu phong phú, đáng tin cậy. Những ưu điểm này của tác giả rất phù hợp với mục đích xuất bản của Tủ sách Kiến thức.

Trên thực tế, hoạt động nghiên cứu khoa học rất đa dạng và phức tạp, với những khác biệt nhất định giữa nghiên cứu trong khoa học tự nhiên và khoa học xã hội. Việc công bố kết quả nghiên cứu khoa học cũng có nhiều hình thức khác nhau như luận văn, sách chuyên khảo, công trình điền dã, điều tra xã hội học… Do đó, còn rất nhiều nội dung cần được đề cập một cách đầy đủ và chi tiết hơn nữa. Để có thể truyền đạt đầy đủ những nội dung đó, có lẽ sẽ cần đến nhiều cuốn sách và tài liệu hướng dẫn khác trong tương lai. Đây là một nhiệm vụ chung của cộng đồng khoa học Việt Nam.

Với cuốn sách này, hy vọng nó sẽ là nguồn tài liệu hữu ích cho những người mới bắt đầu tham gia vào lĩnh vực nghiên cứu khoa học, đặc biệt là các bạn sinh viên, cung cấp những kiến thức và thông tin cần thiết để trang bị hành trang trên con đường nghiên cứu khoa học – một con đường đầy cam go, thử thách nhưng cũng rất đáng tự hào.