Cúc Giậu Đông

Cúc Giậu Đông

Cúc giậu đông -một loài cúc nhỏ nhắn nhưng kiên cường, chịu đựng gió sương bên bờ giậu, hun đúc nên phẩm chất cứng cỏi, thanh cao, mang tinh thần “thà chết đứng còn hơn sống quỳ” của những bậc quân tử, thánh nhân. Tuy nhiên,Cúc giậu đôngcòn kể một câu chuyện về cuộc đời đầy biến cố của một người con gái tài hoa nhưng lại gặp nhiều bất hạnh, được lấy cảm hứng từ một vụ án oan khuất tiếng trong lịch sử nhà Trần.

Câu chuyện về nàng Đông Cúc

Nàng tên Đông Cúc, tự Thu Quân, sinh ra vào năm Đại Khánh thứ nhất - thời kỳ nhà Trần đang dần suy yếu dưới triều vua Trần Minh Tông. Câu chuyện được tái hiện thông qua dòng hồi tưởng của nhân vật chính – Trần Thu Quân – vào những năm cuối đời, khi những ký ức xưa đã trở thành dĩ vãng. Quay ngược thời gian, Trần thị đưa người đọc về những năm tháng tuổi thơ êm đềm.

Gia đình nàng trải nhiều thế hệ theo nghiệp bút nghiên, nhưng không màng đến con đường quan trường, chọn cuộc sống ẩn dật, về quê mở trường dạy học và hành nghề y cứu người. Một gia đình đùm bọc, yêu thương, anh em hòa thuận, gìn giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp. Phần lớn câu chuyện là những hồi ức đẹp đẽ về tuổi thơ của Trần thị.

Nàng lớn lên trong một gia đình đầm ấm, dù cuộc sống thanh bần nhưng luôn tràn ngập niềm vui, bốn mùa trôi qua bình dị. Đến tuổi trưởng thành, nàng được học hành, giỏi múa bút, ngâm thơ, và đã có người yêu, hẹn ước kết tóc phu thê. Nhưng hạnh phúc sớm tan vỡ, chỉ còn lại một ngôi nhà cũ kỹ, người thân đã ra đi, Trần thị đơn độc mang theo nỗi oan khuất, tìm kiếm công lý.

Sự đan xen giữa quá khứ và hiện tại

Với lối kể chuyện chậm rãi, tựa như thưởng thức một tách trà thơm,Cúc giậu đôngban đầu có vẻ chỉ là một cuốn hồi ký về tuổi thơ tươi đẹp. Nhưng càng đọc, càng suy ngẫm, người đọc càng nhận ra những sóng ngầm ẩn chứa bên dưới; “cuộc đời như một giấc mộng”, “sự viên mãn ban đầu có thể là điềm báo cho những điều không may”. Ký ức càng đẹp đẽ, hiện thực càng trở nên tăm tối.

Tác giả đã khéo léo lồng ghép những chi tiết, ẩn ý trong từng cử chỉ, lời nói, mối quan hệ giữa các nhân vật, tạo nên một mạch liên kết ngầm, giúp người đọc dần nhận ra những tai ương như những con sóng dữ, âm thầm len lỏi rồi cuốn trôi tất cả. Những âm mưu, toan tính chốn hoàng triều đã khiến một gia đình êm ấm phút chốc tan nát, trở thành con tốt thí trong vòng xoáy quyền lực và sự tàn nhẫn của con người.

Vụ án oan của Huệ vũ Đại vương Trần Quốc Chẩn – bố vợ của Trần Minh Tông – đã kéo theo hơn một trăm người liên quan vào cảnh chết chóc. Lịch sử chỉ ghi lại vài dòng ngắn gọn, còn nhiều điều bí ẩn chưa được giải đáp. Những gia đình như Trần Thu Quân, họ mãi là những người vô danh, vùi thây trong lớp bụi của một triều đại đã lụi tàn, vàCúc giậu đôngcó lẽ là một lời chiêu tuyết sâu lắng của tác giả.

Ẩn chứa trong những câu văn đẹp như thơ, người đọc cảm nhận được nỗi bất hạnh của một kiếp người, “mong muốn làm nhiều điều nhưng cuối cùng lại chẳng thể làm được gì”. Từ góc nhìn của nhân vật, có những hạn chế về cách nhìn nhận thế sự, thời đại và chính bản thân. Trần Thu Quân, một người con gái sống trong thời đại cũ, có tài năng, học vấn, sự kiên cường như bông cúc ngậm gió sương, nhưng dù cố gắng đến đâu, vẫn phải chấp nhận số phận và thời cuộc an bài. Đó không chỉ là bi kịch của một người, một gia đình, mà còn là bi kịch của cả một triều đại. Cảm giác bức bối, bất lực ấy khiến người đọc day dứt mãi khi khép lại trang sách.

Giá trị văn hóa và lịch sử

Cúc giậu đôngcòn thành công trong việc đưa người đọc trở về quá khứ hàng trăm năm, cảm nhận sâu sắc phong khí của thời đại cũ, lối sống thanh bần nhưng tinh tế của một gia đình thư hương thời phong kiến. Từ thú chơi hoa, ủ rượu, đến cách nấu những món ăn truyền thống, múa bút đề thơ, tất cả đều được tái hiện một cách sống động.

Thấp thoáng trong mỗi trang sách là bóng dáng của những con người sống trong một thời quá vãng, dù vô danh hay hữu danh, đều giữ gìn phẩm chất cao quý của bậc quân tử. Họ đau đáu một lòng trung nghĩa, “nếu có ai đó trong số những người mà ông cha đã giúp đỡ trở thành người có ích cho đất nước, thì dù phải chết cũng không tiếc”.

“Sách Đạo một đời chép chẳng xong,

Nhập cõi hằng mong giải mê mòng.

Trăm năm phù thế đâu là tớ?

Kê vàng một giấc, thảy đều không.”

THÔNG TIN TÁC GIẢ

Phạm Giai Quỳnh

Sinh năm 1997. Hiện sống và làm việc tại Hà Nội.

Quê quán: Thái Phúc, Thái Thuỵ, Thái Bình.

Giải A Cây bút tuổi hồng của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Hoà Bình 2013 – 2015; Giải C cho tập truyện ngắnNhện, Trịnh và Thiên thutrong đợt xét tặng giải thưởng Văn học Nghệ thuật tỉnh Hoà Bình 2011 – 2016; Giải Ấn tượng cho truyện ngắnĐá đắng, cuộc thi Những làn gió Tây Bắc 2017 – 2018.

Đã xuất bản:

• - Nhện, Trịnh và Thiên thu(tập truyện ngắn), 2015.
• - Sợi chỉ đỏ kết nối(Tập truyện ngắn), 2016.
• - Trăng trong Cõi(truyện dài), 2018.
• - Của Thần và của Người(tập truyện ngắn), 2021.
• - Thánh Địa(Tiểu thuyết), 2023.
• - Cơn mưa bên hồ nước bí mật(tập truyện ngắn).

Cùng một số truyện ngắn, tạp văn, phóng sự in trên tạp chíVăn nghệ Quân đội,Sông Hương, Văn nghệ Thái Nguyên, Văn nghệ Hoà Bình, Hà Nội Mới, Người Lao động, Lao động cuối tuần…

TRÍCH ĐOẠN

“Lập Đông, thày tôi và anh Phong lại xuống Giáp Sơn. Chuyến này, nhân khi được thư nhàn, tiên sinh Kính Khê mới có thời gian nhận tôi làm học trò, coi như con cháu. Đối với thày tôi, đây là việc còn đáng mừng hơn chuyện tìm được cho tôi một tấm chồng hay.”

“Cơm nước xong xuôi, anh Phong và anh Bách ra sau vườn băm thuốc cho ông. Thày bảo nhà tôi được trời thương, gia đạo yên ổn, con cái giỏi giang ngoan ngoãn nên thể lòng ông xanh, thày tôi thường xách hòm thuốc đi khắp nơi để chẩn bệnh cứu người, không giữ một đồng nào cho mình, còn ở nhà khi nông nhàn, đẻ cũng thường dắt trẻ đến cửa chùa hoặc đạo quán quyên tiền nhang đèn, dầu thắp, những mong trong ngoài êm thấm.”

“Anh Sính giơ tay ra cho tôi dễ mạng áo, tay anh hơi run, trên ngón tay có vết chai do cầm bút. Anh Sính bỗng nhiên nói khẽ: “Tâm duyệt khanh hề, khanh hà như²?”

Tôi sững sờ, không trả lời anh ngay, lặng lẽ ngồi mạng lại vết rách.

Việc giữa hai nhà đã được người lớn bàn xong từ lâu, anh Sính lại là người thật thà đôn hậu, có tài hoa. Con người nào phải gỗ đá… Xong xuôi, quay đầu lại vẫn thấy anh Sính đương chăm chú nhìn mình, tôi mỉm cười đáp: “Dữ quân tương tri, nguyệt hạ lão nhân chi công dã.”

“Quay lại sân, anh Vân đang phe phẩy quạt trước lò, trên đó có một nồi nước đương sủi tăm. Tôi đặt bầu rượu con vào trong nồi để hâm nóng. Khí thu lành, châm rượu ấm ra chén, hơi rượu ngan ngát lan tỏa quện hòa với hương quế ngọt thơm khiến người ta thấy trong người thư thái.

Cảnh đời cảnh người, nếu được như vậy mãi, há chẳng khoái ư?”

“Tôi nhìn bóng trăng, buông ba chữ: “Nguyệt vị mãn.” Huyền Khư ông tủm tỉm cười: “Nếu không có sự thiếu khuyết thì sao có được sự viên mãn ngày sau?” Nghĩ tới tao ngộ của mình, tôi cũng cười: “Ngược lại, nếu khi bắt đầu quá viên mãn, phải chăng là dự triệu cho sự bất tường?”. Bấy giờ Huyền Khư ông bảo: “Chốn vũ hóa cũng là chốn không mà thôi.” Đột nhiên nghĩ đến đôi câu: “Dục hoán biển chu quy khứ, thử sinh vị bốc hành tàng.” Tiếc thay thuyền con dễ kiếm, chốn về nơi nao?”

“Thế gian khối người tình si như nàng hồ kia, song việc trên đời mấy khi được hoàn hảo như vậy, những người si tình lại hay gặp kẻ bạc tình. Nhân thế này có biết bao kẻ nên duyên mà lại bạc tình với nhau, cũng biết bao kẻ có tình song lại chẳng có phận, gặp cảnh lênh đênh trắc trở, thậm chí chịu cảnh sinh li tử biệt, chẳng thể gặp lại.”

“Tôi cười: “Bậc cha chú có lòng đoái tới, cháu xin nhận ơn này, song hồi cháu còn nhỏ, thày cháu từng dạy rằng, kẻ sĩ lấy trung quân làm đầu, tất phải dốc sức khi xã tắc cần, mà xã tắc được dựng nên từ trăm họ, rằng dẫu lực ta có mỏng thì cứ làm dần từ những việc nhỏ, ngày sau ắt nên việc lớn. Nếu một mai có kẻ tuấn kiệt trong số những người mà ông cha thần giúp đỡ ra khuông phù kim âu, trở thành rường cột, vậy dầu chết cũng chẳng từ.” Lê công lặng đi một lúc lâu. Tất thảy những người còn nhớ tới vụ án năm đó đều hiểu rằng, tuy một vài người liên đới đã được thả ra, tuy tân đế đã lên ngôi, song việc vẫn chưa kết thúc, chỉ khi Quốc phụ được chiêu tuyết thì thảy mới an lòng.”

“Trời tối, chỉ thấy dong nhan lờ mờ của người, anh Sính chạm nhẹ vào ngón út tôi, rồi nhân khi không ai để ý, lồng vào đó một sợi tơ đỏ, thì thầm: “Có như thế thì không sợ lạc mất nhau.” Một bận, tôi hỏi anh: “Nhỡ kiếp sau, ông xanh buộc anh chịu người khác thì sao?” Anh vẫn nhìn tôi đăm đắm, nở nụ cười hiền lành: “Nếu số kiếp bắt anh phải đi trước, anh sẽ theo em. Cho đến muôn năm sau, ta cùng đầu thai chuyển thế, vĩnh viễn chẳng quên nhau.”

Tôi nhắm mắt lại để giữ bình tĩnh rồi chậm rãi giở cuộn vải trong tay ra, bên trong ấy là bảy cây đinh được gọt bằng gỗ thị. Trước khi đưa nó cho tôi, tiên sinh Đạm Hiên vẫn e chợn cho kiếp sau của bậc con cháu. Song dẫu có phải đọa xuống địa ngục tôi cũng chẳng hãi sợ. Đến khi Trần Phẫu nhận ra những gì mình sắp phải chịu thì đã chẳng kịp nữa. Hắn cắn tấm giẻ bị lèn chặt trong miệng đến rỉ máu, chân tay và đầu bị đinh gỗ găm xuống đóng chặt hắn với nền đất. Máu bẩn loang ra tanh rợn óc, thấm rít vào lớp rơm bên dưới. Đầu tôi ong lên, đã chẳng hay mình đang ở chốn nào.

“Thượng hoàng lên tiếng: “Vậy ngươi cho rằng thế nào là hoạn đồ?”

Tôi thưa: “Dùng lời ngay để biện trung gian, dùng khí tiết để gìn nhân nghĩa, chẳng nề thân vì thế nhân, ấy là hoạn đồ mà thần cho là phải. Còn siểm nịnh a dua, chỉ vì muốn lấy lòng vua mà vùi trăm khổ của muôn dân thì có khác nào phường chó lợn ngồi trong triều, gây mưu hại cho xã tắc. Thần cho rằng chúng là mối nguy trước nhất, cần phải tiễu trừ!”

“Hé song cửa sớm, cuộn cao mành, tôi sắp lại thếp giấy rồi chọn một tờ, bắt đầu mài mực. Trước mắt như hiện ra cảnh xuân ngày ấy. Núi non như vẽ, nước sông lặng, trời mây nối nhau dệt thành một thứ màu sắc chan hoà, mà ở trên nền sắc đó là muôn tía nghìn hồng rần rật nhựa sống. Trong khi thưởng hoa, chợt nghe thấy tiếng bước chân khe khẽ vang lên, xa xa vẳng điệu cười sang sảng, ấy là một nhóm nam thanh nữ tú ra ngoài du xuân, trước ngực họ đều giắt một nhành cỏ thơm, tôi lấy làm thú bèn nhắc tiểu đồng dừng chân lại ngắm lâu hơn một chút. Như thể đã trở về Kinh thành mười năm trước, đứng trong sân quan sát mây lành sà xuống, cha mẹ mạnh khoẻ, anh em hiền lương, có người trong lòng kề bên, vui thay.”

“Chẳng gặp được người muốn gặp, chẳng nghe được lời muốn nghe, chẳng nói được lời muốn nói, người có thể tâm sự chuyện trăm năm nay đã vùi thân nơi đất lạnh… Há không phải là chuyện bi ai của cõi này ư?”

“Sách Đạo một đời chép chẳng xong,

Nhập cõi hằng mong giải mê mòng.

Trăm năm phù thế đâu là tớ?

Kê vàng một giấc, thảy đều không.”

“Ông ngoại thần từng dạy con cháu, rằng kẻ sĩ lấy trung quân làm đầu, tất phải dốc sức khi xã tắc cần, mà xã tắc được dựng nên từ trăm họ, rằng dẫu lực ta có mỏng thì cứ làm dần từ những việc nhỏ, ngày sau ắt nên việc lớn. Nếu một mai có kẻ tuấn kiệt trong số những người mà ông cha thần giúp đỡ ra khuông phù kim âu, trở thành rường cột, vậy dầu chết cũng chẳng từ.”